CZY JAKOŚĆ W ROLNICTWIE DOTYCZY WYŁĄCZNIE PRODUKTU?
Możemy wyróżnić kilka ogólnych podejść do rolnictwa oraz sposobów zarządzania produkcją, a tym samym jakością. Definicje te można traktować jako punkty odniesienia, ponieważ przyjęcie określonych praktyk nie wyklucza ich stosowania w innych systemach rolniczych. Każde podejście do gospodarowania dąży do osiągnięcia możliwie najwyższych plonów przy jednoczesnym zachowaniu najwyższej możliwej jakości.
To rodzi ważne pytanie: jak dziś powinniśmy rozumieć jakość w rolnictwie?
Wybrałem kilka najbardziej uznanych definicji systemów zarządzania w rolnictwie. Opisy mają na celu podkreślenie wybranych trendów i wyzwań w poszczególnych systemach, a nie przedstawienie ich pełnego przeglądu. Wszystkie systemy opisane w tym artykule są dobrowolne, co oznacza, że udział w danym modelu nie jest narzucany przez regulatorów. Jednak aby uzyskać np. certyfikat ekologiczny, certyfikat węglowy lub zostać wpisanym na listę zrównoważonych producentów, konieczne jest stosowanie określonych metodologii.
Systemy certyfikacji mają na celu tworzenie wartości dodanej wykraczającej poza same produkty rolne. Ta dodatkowa wartość może obejmować usługi świadczone na rzecz środowiska. Certyfikacja daje kupującym pewność, że dana plantacja lub gospodarstwo było zarządzane zgodnie z określonymi standardami w procesie produkcji oraz że produkt końcowy spełni zdefiniowane wymagania jakościowe. Zakłada się, że konsumenci będą coraz częściej wybierać produkty certyfikowane i mogą być skłonni zapłacić za nie więcej, np. ze względu na ich niższy ślad węglowy lub wodny.
W tym kontekście jakość można rozumieć nie tylko jako jakość samego produktu, ale również jako jakość procesu produkcji. Na przykład pszenica produkowana metodami konwencjonalnymi lub zrównoważonymi może spełniać wysokie parametry jakościowe określone w normach (takie jak zawartość białka, glutenu, liczba opadania czy gęstość ziarna – wskaźnik sedymentacji Zeleny’ego). Różnice wynikają jednak z takich czynników jak stosowane praktyki agronomiczne, efektywność wykorzystania środków produkcji, aspekty środowiskowe, systemy gospodarowania i inne elementy.
Pokazuje to zarówno, jak opisane systemy się przenikają, jak i to, że rolnictwo można prowadzić bardziej efektywnie, stosując określone metodologie. Postrzeganie jakości jako procesu, a nie wyłącznie produktu, napędza rosnące zainteresowanie zarządzaniem jakością w rolnictwie. Ponadto, obok wysokiej jakości produktu, firmy coraz częściej oczekują również gwarancji jakości procesu produkcji. Wynika to częściowo z regulacji, a częściowo z rosnącej konkurencji rynkowej. Globalne przedsiębiorstwa dążą do utrzymania najwyższych standardów jakości i dlatego oczekują tego samego poziomu jakości od swoich dostawców na wszystkich etapach produkcji.
Rolnictwo zrównoważone – szerokie podejście oparte na Celach Zrównoważonego Rozwoju, które umożliwia rozwój ekonomiczny gospodarstw przy jednoczesnym unikaniu nadmiernej eksploatacji zasobów naturalnych przez rolników.
Rysunek 1. Cele Zrównoważonego Rozwoju
Spośród 17 Celów Zrównoważonego Rozwoju, 9 jest bezpośrednio związanych z rolnictwem:
- 1. Brak ubóstwa
- 2. Zero głodu
- 3. Dobre zdrowie i jakość życia
- 6. Czysta woda i warunki sanitarne
- 8. Wzrost gospodarczy i godna praca
- 12. Odpowiedzialna produkcja i konsumpcja
- 13. Działania na rzecz klimatu
- 15. Życie na lądzie
- 17. Partnerstwa na rzecz celów
Przykładem jest certyfikacja FSA (Farm Sustainability Assessment), która umożliwia firmom produkującym żywność i napoje ocenę, czy dane gospodarstwo działa zgodnie ze standardami zrównoważonego rozwoju. Jest to dobrowolny program weryfikacyjny opracowany przez platformę Sustainable Agriculture Initiative (SAI), zaprojektowany w celu oceny i wspierania wdrażania zrównoważonych praktyk w gospodarstwach.
Rolnictwo integrowane – podejście koncentrujące się na wykorzystaniu postępu biologicznego i technologicznego w ochronie roślin, uprawie oraz nawożeniu. Certyfikat wydawany jest dla konkretnej plantacji w danym roku. Metodyki integrowanej produkcji (IP) są zatwierdzane przez Państwową Inspekcję Ochrony Roślin i Nasiennictwa. Obecnie metodyki IP zostały opracowane zarówno dla upraw ogrodniczych, jak i rolniczych i są dostępne na stronie internetowej Ministerstwa Rolnictwa i Rozwoju Wsi.
Zgodnie z informacjami publikowanymi przez Ministerstwo, integrowana produkcja roślin (IP) to nowoczesny system jakości żywności, który łączy postęp technologiczny i biologiczny w uprawie, ochronie roślin oraz nawożeniu, przy jednoczesnym zwróceniu szczególnej uwagi na ochronę środowiska i zdrowie ludzi. Uczestnictwo w systemie IP umożliwia uzyskanie żywności pochodzenia roślinnego spełniającej rygorystyczne normy bezpieczeństwa, w tym zgodność z dopuszczalnymi poziomami środków ochrony roślin, metali ciężkich, azotanów i innych potencjalnie szkodliwych substancji.
Potwierdzeniem wysokiej jakości plonów uzyskanych w systemie IP jest certyfikat IP oraz zarejestrowany znak IP.
Rysunek 2. Integrowana Produkcja (IP) – zarejestrowany znak
Metodyki zostały opracowane zarówno dla upraw ogrodniczych, jak i rolniczych. Wśród wytycznych dla upraw rolniczych dostępne są zalecenia dla:
- buraka cukrowego,
- jęczmienia jarego,
- kukurydzy,
- prosa,
- pszenicy jarej i ozimej,
- rzepaku ozimego,
- soi,
- ziemniaków.
Rolnictwo ekologiczne – system produkcji rolnej regulowany przez Unię Europejską, obejmujący produkcję roślinną, zwierzęcą oraz ogrodnictwo. Obejmuje on system certyfikacji (obowiązkowy, choć dobrowolny w zakresie przystąpienia), który gwarantuje przyjazne dla środowiska metody produkcji.
Logo UE (tzw. „Euro-liść”) jest zarejestrowanym znakiem jakości dla produktów ekologicznych w Unii Europejskiej.
Rysunek 3. Logo rolnictwa ekologicznego UE
Rolnictwo ekologiczne koncentruje się na stosowaniu nawozów organicznych oraz biologicznych i mechanicznych metod ochrony roślin. Więcej informacji na temat produkcji ekologicznej można znaleźć na stronie Komisji Europejskiej.
Rolnictwo regeneratywne – podejście do gospodarowania, które koncentruje się przede wszystkim na poprawie produktywności zdegradowanych gleb lub utrzymaniu wysokiej produktywności gleb już będących w dobrej kondycji. Model regeneratywny łączy elementy rolnictwa zrównoważonego, ekologicznego, integrowanego oraz precyzyjnego.
Rolnictwo regeneratywne podkreśla znaczenie odpowiednich praktyk agronomicznych oraz naturalnych procesów w celu ochrony gleby i zwiększenia stabilności plonów na gruntach zarządzanych w tym systemie. Obecnie opracowywane są różne metodologie i programy certyfikacyjne dla rolnictwa regeneratywnego. Jednym z przykładów jest kodeks 5C zaproponowany przez Fundację Terra Nostra.
Rysunek 4. Elementy kodeksu 5C Fundacji Terra Nostra
Rolnictwo węglowe – podejście do zarządzania gospodarstwem skoncentrowane na minimalizowaniu emisji z produkcji rolnej, a w dłuższej perspektywie nawet na osiąganiu ujemnych emisji poprzez sekwestrację węgla w glebie. Rolnictwo węglowe jest jednym z najnowszych i najmniej rozpowszechnionych podejść opisanych w tym artykule. Może ono wynikać z wdrażania elementów rolnictwa precyzyjnego i regeneratywnego.
W odpowiedzi na globalne dążenia do neutralności klimatycznej oraz transformację sektora rolno-spożywczego opracowywane są metodologie pomiaru sekwestracji węgla i emisji w rolnictwie. Jednym z najczęściej stosowanych przykładów jest metodologia VM0042 opracowana przez organizację certyfikującą Verra.
Rysunek 5. Logo Verified Carbon Standard
Rolnictwo konwencjonalne – podejście „business as usual”, koncentrujące się na krótkoterminowych zyskach ekonomicznych bez pełnego uwzględnienia kosztów środowiskowych lub pełnego potencjału zasobów naturalnych w produkcji rolnej. Podejście to opiera się na tradycyjnych metodach uprawy oraz intensywnym nawożeniu (głównie nawozami mineralnymi) i nie uwzględnia dostosowywania norm wysiewu czy nawożenia z wykorzystaniem technologii cyfrowych.
Rolnictwo precyzyjne – polega na wykorzystaniu systemów komputerowych do stosowania praktyk rolniczych w najbardziej zoptymalizowany sposób. Wykorzystanie danych cyfrowych pozwala na bardziej efektywne użycie zasobów w określonym miejscu i czasie.
Rolnictwo precyzyjne koncentruje się na analizie aktualnych warunków na polu oraz dostarczaniu rolnikom rekomendacji, takich jak określenie odpowiednich dawek nawozów, poziomu nawadniania, gęstości siewu czy potrzeby zastosowania środków ochrony roślin. Może ono wspierać wdrażanie zasad wszystkich wcześniej opisanych systemów zarządzania.
Tabela 1. Wybrane systemy zarządzania jakością w rolnictwie
Dalsza lektura:
Rolnictwo zrównoważone - link do SAI Platform
Rolnictwo integrowane - link do Metodyk Integrowanej Produkcji
Rolnictwo ekologiczne - link ink do opisu na stronie European Commission website
Rolnictwo regeneratywne - link do 5C Code
Rolnictwo precyzyjne - link do książki „Precision Agriculture”
Rolnictwo ekologiczne - link do opisu na stronie European Commission website
Systemy jakości opisane w tym artykule często się przenikają, a ich wspólnym celem jest zwiększenie rentowności gospodarstw. Każdy system opiera się na innych wartościach lub technologiach, jednak opłacalność ekonomiczna pozostaje kluczowym czynnikiem.
Obecnie pojawiają się nowe metodyki związane z rolnictwem węglowym. Integrowana produkcja oraz rolnictwo regeneratywne kładą silny nacisk na dodatkowość, czyli działania wykraczające poza standardowe praktyki produkcyjne.
Oprócz korzyści marketingowych systemy jakości mogą poprawiać stan gleby, wspierać bioróżnorodność, zwiększać efektywność zarządzania środkami produkcji oraz ułatwiać dostęp do finansowania inwestycji proekologicznych.
Zmiany te sugerują, że w najbliższej przyszłości pojawią się bardziej precyzyjne modele biznesowe, metodologie i regulacje, które uporządkują podejście do jakości nie tylko w odniesieniu do samych produktów rolnych, ale także całego procesu produkcji.
ul. Kętrzyńska 11, 11-420 Srokowo
REGON 529448314
kontakt@agem-agency.eu
NIP 5214082848